Ngành bán dẫn là một ngành công nghiệp chủ chốt tại Nhật Bản, thậm chí bán dẫn còn được gọi là “hạt gạo của ngành công nghiệp” (産業のコメ) Nhật Bản. Tuy nhiên cùng với sự biến đổi của nền công nghiệp sản xuất, ngành bán dẫn cũng đang dần đi xuống. Mặt khác nền công nghiệp thiết bị sản xuất bán dẫn Nhật Bản lại thể hiện vị thế rất tốt vào năm 2022. Sau đây tôi xin tóm tắt hiện trạng cả 2 mặt trên.

Chapter 1: Bán dẫn – Từng được gọi là “hạt gạo của ngành công nghiệp”

Sau khi linh kiện bán dẫn là transistor được phát minh vào năm 1947, Mỹ và Nhật Bản đã cùng nhau thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp bán dẫn. Đến năm 1990, Nhật Bản đã chiếm tới 49% thị phần bán dẫn toàn cầu.

Ngành bán dẫn đóng vai trò trung tâm trong nền kinh tế hậu chiến

Theo “Chiến lược bán dẫn (tóm lược)” do Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản công bố vào tháng 6 năm 2021, trong năm 2019, tỷ lệ doanh thu bán dẫn toàn cầu do các công ty Nhật chiếm chỉ còn 10,0%.

Vốn dĩ, ngành bán dẫn bắt đầu từ việc phát minh ra transistor ở Mỹ vào năm 1947. Sau đó, Mỹ ứng dụng bán dẫn trong các lĩnh vực quân sự, phát triển vũ trụ, còn Nhật Bản thì chủ yếu ứng dụng trong các sản phẩm điện gia dụng như radio, TV, nhờ vậy đã dẫn dắt ngành công nghiệp bán dẫn.

Cùng với sự gia tăng sản phẩm sử dụng bán dẫn, nhu cầu bán dẫn cũng tăng mạnh, và ngành này trở thành trụ cột quan trọng hỗ trợ nền kinh tế Nhật Bản thời hậu chiến. Năm 1988, Nhật Bản đã chiếm tới 50,3% thị phần bán dẫn toàn cầu, và bán dẫn được gọi là “hạt gạo của ngành công nghiệp”.

Mỹ và Nhật, mỗi nước phát triển bằng công nghệ riêng

Thời kỳ này, cùng với sự phát triển của ngành bán dẫn, ngành chế tạo thiết bị sản xuất bán dẫn cũng trở nên sôi động. Do lúc đó toàn cầu hóa chưa phát triển, cả Mỹ và Nhật đều phát triển thiết bị sản xuất bằng công nghệ trong nước của riêng mình.

Nói cách khác, “quốc gia có ngành công nghiệp bán dẫn phát triển = quốc gia có ngành chế tạo thiết bị sản xuất bán dẫn phát triển”. Trong bảng xếp hạng doanh thu thiết bị sản xuất bán dẫn năm 1989, 4 trong 5 công ty hàng đầu là doanh nghiệp Nhật.

Tuy nhiên, ngành bán dẫn Nhật Bản lúc đó chủ yếu do các tập đoàn điện tử tổng hợp (tập đoàn đa ngành) dẫn dắt, và họ thường đảm nhiệm toàn bộ từ nguyên vật liệu đến sản xuất trong nội bộ tập đoàn. Cấu trúc này tuy từng được xem là một lợi thế, nhưng về sau lại khiến khả năng cạnh tranh quốc tế suy giảm, dẫn đến thị phần của Nhật ngày càng sụt giảm.

Thị phần bán dẫn của Nhật Bản trên thế giới

Năm 1988, chiếm 50,3% doanh số toàn cầu, đến năm 2019, giảm xuống chỉ còn 10,0%. Vào khoảng năm 1990, Nhật Bản đã dẫn dắt ngành công nghiệp bán dẫn thế giới, và bán dẫn thậm chí được gọi là “hạt gạo của ngành công nghiệp”.

Bảng xếp hạng các nhà sản xuất thiết bị chế tạo bán dẫn hàng đầu thế giới (năm 1989)

Nguồn: Tạp chí Kinh tế Ritsumeikan (Quyển 41, Số 1), “Thịnh suy của ngành thiết bị chế tạo bán dẫn Nhật Bản” (Tác giả: Hajio Hizuka)

Chapter 2: Sự thay đổi cơ cấu của ngành công nghiệp bán dẫn xảy ra vào nửa cuối thập niên 1990

Ngành công nghiệp bán dẫn, cùng với sự phức tạp của công nghệ và sự gia tăng chi phí, đã dần trở thành một ngành mang tính toàn cầu. Kể từ khi bùng nổ cuộc cạnh tranh giành ưu thế công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc, bán dẫn bắt đầu được coi trọng như một vật tư chiến lược quốc tế.

Trở thành ngành toàn cầu nhờ chia sẻ “công thức” (recipe)

Vào cuối thế kỷ 20, Trung Quốc, Hàn Quốc và Đài Loan nổi lên trong ngành công nghiệp bán dẫn. Điểm chung của các quốc gia này là không có các nhà sản xuất thiết bị chế tạo bán dẫn mạnh trong nước. Nói cách khác, “quốc gia có ngành công nghiệp bán dẫn phát triển” và “quốc gia có ngành công nghiệp thiết bị sản xuất bán dẫn phát triển” không còn nhất thiết phải trùng khớp nữa.

Trước đây, Mỹ và Nhật Bản tự phát triển quy trình sản xuất và sử dụng trong nước, nhờ đó cả ngành công nghiệp bán dẫn lẫn ngành thiết bị chế tạo bán dẫn đều phát triển mạnh.
Tuy nhiên, từ nửa cuối thập niên 1990, cùng với sự phức tạp hóa của quy trình sản xuất do tích hợp mật độ cao và chi phí khổng lồ cho việc phát triển, một vấn đề lớn đã nảy sinh. Các hãng không còn cạnh tranh bằng tính độc đáo của quy trình hay thiết bị, mà chuyển hướng sang việc bán “công thức” (recipe) sản xuất. Kết quả là, ngay cả ở những quốc gia không có ngành thiết bị chế tạo phát triển, công nghiệp bán dẫn vẫn có thể phát triển.

Được coi trọng như vật tư chiến lược quốc tế

Sự toàn cầu hóa sản xuất bán dẫn đã dẫn đến sự bùng nổ cuộc cạnh tranh giành ưu thế công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Trong bối cảnh này, việc đảm bảo nguồn cung bán dẫn ổn định được nhìn nhận là trực tiếp gắn liền với an ninh kinh tế.

Ngay cả ở Nhật Bản, để đảm bảo nguồn cung bán dẫn ổn định, việc xem xét lại kênh phân phối đối với doanh nghiệp Trung Quốc, lo ngại rủi ro khi chuyển thiết bị sản xuất và nguyên liệu sang Mỹ, hay rủi ro địa chính trị khi đặt cơ sở sản xuất tại Đài Loan và Hàn Quốc… đã làm nảy sinh nhiều thay đổi trong cách tiếp cận.

Từ chỗ chỉ được coi là một “bộ phận của sản phẩm điện tử”, bán dẫn đã trở thành vật tư chiến lược quốc tế được coi trọng.