Từ Trang Tử đến địa chính trị: Tư duy chiến lược trong một thế giới tương đối

Góc nhìn địa lý qua “Hà Bá” và “Bắc Hải Nhược”

Trước khi đi sâu vào các khái niệm như thời gian và không gian địa lý, tính tương đối và tuyệt đối, bản thân và tha nhân, trước hết hãy xem xét thiên “Thu Thủy” nổi tiếng trong Trang Tử.
Đoạn văn này mở đầu bằng hình ảnh: “Nước thu dâng lên, hàng trăm con sông tràn bờ, những dòng suối nhỏ trở thành đại hà, hai bờ vách đá không còn thấy bóng trâu ngựa”, miêu tả cảnh mưa thu kéo dài. Các nhánh sông trong lưu vực hợp lại, tạo thành một dòng sông lớn với mặt nước rộng mênh mông. Hà Bá – vị thần của sông – cho rằng vùng đất bị nước sông bao phủ chính là toàn bộ thế giới, và tự cảm thấy mình đang thống trị thế giới đó. Ông xuôi theo dòng nước, cuối cùng đến biển Bắc, và khi chứng kiến sự bao la của đại dương, ông nhận ra sự nhỏ bé của bản thân. Tại đó, ông gặp Bắc Hải Nhược – thần của biển Bắc, và giữa hai bên diễn ra bảy cuộc đối thoại triết học.
Trong đó, những câu nói của Bắc Hải Nhược như “Ếch trong giếng không thể nói chuyện về biển”, “Côn trùng mùa hè không thể nói về băng”, “Người cố chấp không thể bàn về đạo lý” cho thấy: con ếch bị giới hạn bởi không gian của cái giếng, người hẹp hòi bị giới hạn bởi chính bản thân mình, nên không thể nhận thức được thế giới khách quan bên ngoài. Do đó, họ cũng không thể lập kế hoạch chính xác cho tương lai.
Về tiêu chuẩn đánh giá sự vật bên ngoài, Bắc Hải Nhược đưa ra mệnh đề rằng: “Xét theo nguyên lý của trời đất thì không có sự phân biệt giữa cao và thấp”. Nói cách khác, từ góc độ tự nhiên, những phân biệt đó không tồn tại. Trong mọi sự vật, các khái niệm như cao – thấp, địa vị, lớn – nhỏ, có – không, công – tội, phục tùng – chống đối… đều chỉ là những khái niệm mang tính tương đối.
Cùng một vật thể, khi so với vật lớn hơn thì trở nên nhỏ, nhưng khi so với vật nhỏ hơn thì lại trở nên khổng lồ. Ví dụ, Trái Đất nhỏ bé so với dải Ngân Hà, nhưng lại rất lớn khi so với một quốc gia. Điều này cho thấy, việc đánh giá giá trị của sự vật chỉ mang tính tương đối trong một bối cảnh thời gian – không gian nhất định, và không tồn tại một tiêu chuẩn tuyệt đối.
Nếu rời khỏi góc nhìn nhân văn và chuyển sang khoa học xã hội, các khái niệm như thời gian, không gian, tương đối – tuyệt đối, bản thân – tha nhân không chỉ dùng để giải thích quy luật của tự nhiên, mà còn mở rộng đến các mối quan hệ giữa con người với nhau.
Quan hệ giữa các quốc gia, một mặt là nền tảng thực tiễn điều chỉnh địa chính trị, mặt khác cũng là kết quả của việc triển khai các chiến lược địa lý.

Thời gian – không gian địa lý và “Thu Thủy” của Đông Á

Trong “Thu Thủy”, Hà Bá cho rằng toàn bộ nước trên thế giới đều thuộc về mình và cảm thấy mãn nguyện. Nguyên nhân chính xuất phát từ sự biến đổi của thời gian và không gian. Về thời gian, đó là mùa thu với lượng mưa lớn; về không gian, những con suối nhỏ ban đầu trở thành sông lớn do lượng nước đổ về, tạo nên cảnh “trăm sông hội tụ”.
Chính sự thay đổi của môi trường thời gian – không gian khiến Hà Bá tin rằng mọi vẻ đẹp của thế giới đều nằm trong tay mình. Nếu không có “thu thủy”, có lẽ Hà Bá đã không cảm thấy tự mãn như vậy. Điều này cho thấy ảnh hưởng to lớn của yếu tố thời gian và không gian.
Tương tự, trong địa chính trị Đông Á, một “mùa nước dâng” cũng đã xuất hiện. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chính sách cải cách mở cửa của Trung Quốc trong hơn 30 năm qua đã nhanh chóng thiết lập ảnh hưởng trong các lĩnh vực kinh tế, quân sự và ngoại giao, vượt Nhật Bản để trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, thúc đẩy sự trỗi dậy của Đông Á.
Quan niệm chủ quan rằng “Đông Á nằm trong tay chúng ta” đã chuyển thành một chiến lược phát triển nhấn mạnh việc “ẩn mình chờ thời”, nhưng đồng thời cũng dần biến thành chiến lược quốc gia hướng tới thay đổi cục diện.
Các yếu tố thời gian và không gian không chỉ làm thay đổi tư duy địa chính trị của Trung Quốc, mà giống như nước lũ mùa thu, còn ảnh hưởng đến các quốc gia láng giềng. Đặc biệt, tư duy và hành động mang tính chủ quan của Trung Quốc bị các nước xung quanh nhìn nhận như một rủi ro và mối đe dọa.

Tính tương đối và tuyệt đối trong địa lý: tư duy đại chiến lược dựa trên sự thăng trầm quyền lực

Nhiều người cho rằng cốt lõi của “Thu Thủy” là vượt qua sự khác biệt bên ngoài để trở về với lẽ tự nhiên. Tuy nhiên, ý nghĩa sâu xa hơn là: mọi khác biệt trên thế giới không mang tính tuyệt đối mà là tương đối. Vì vậy, tư duy của con người đối với môi trường bên ngoài cần chuyển từ tuyệt đối sang tương đối.
Trong địa chính trị, người ta cũng thường so sánh vị trí địa lý một cách tương đối trước khi hình thành tư duy chiến lược. Do đó, khi xây dựng chiến lược địa chính trị, cần gạt bỏ tư duy tuyệt đối và chuyển sang tư duy tương đối.
Từ góc nhìn này, Đông Á đã trở thành khu vực trung tâm nơi các cường quốc xây dựng đại chiến lược. Trước những biến động trong khu vực, chiến lược của các quốc gia cần vừa bao quát toàn cục, vừa có các hành động chiến thuật nhằm đo lường sự thay đổi tương đối về quyền lực.
Nói cách khác, nếu mục tiêu cốt lõi là thiết lập hòa bình, ổn định và phát triển kinh tế ở Đông Á, thì chính sách của các nước đối với Trung Quốc sẽ được điều chỉnh theo sự thay đổi sức mạnh của Trung Quốc. Điều này bao gồm: tăng cường bố trí quân sự để kiềm chế sự mở rộng, sử dụng dư luận quốc tế để chỉ trích hệ thống chính trị, và kiểm soát chuỗi cung ứng bán dẫn nhằm hạn chế phát triển công nghệ.

Địa lý, bản thân và tha nhân: làm rõ sự thay đổi của chính mình và bên ngoài

Một nội dung quan trọng khác của “Thu Thủy” là vấn đề biến đổi và bất biến. Trong ngắn hạn, không gian và sự vật luôn biến đổi do khác biệt về điểm quy chiếu. Trang Tử cho rằng trong không gian – thời gian rộng lớn, quốc gia của các vị vua hay thế giới mà các chính trị gia quan tâm chỉ như những hạt gạo nhỏ trong kho lớn.
Tuy nhiên, vì con người đang tham gia vào “ván cờ thế giới”, người có trí tuệ cần quan sát sự thay đổi, thích nghi với nó và tham gia vào quá trình đó.
Để làm được điều này, trước hết cần xác lập một “tọa độ gốc” – tức điểm chuẩn của riêng mình. Quan sát sự thay đổi là hiểu biến động bên ngoài từ góc nhìn của bản thân; còn tham gia vào thay đổi là chủ động can thiệp vào mối quan hệ tương tác giữa bản thân và môi trường.
Chỉ khi phân biệt rõ sự thay đổi của bản thân và của người khác, mới có thể xây dựng chiến lược địa chính trị thích ứng. Nói cách khác, trong những khu vực địa chính trị căng thẳng, các quốc gia vừa và nhỏ cần xác lập “tọa độ địa chính trị” của mình và liên tục theo dõi biến động bên ngoài, từ đó nâng cao khả năng thích ứng.

Mỹ và Nhật đối trọng Trung Quốc tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương

Từ những năm 2010, Trung Quốc hưởng lợi từ “thời kỳ cơ hội chiến lược” và trỗi dậy nhanh chóng như nước lũ mùa thu. Tuy nhiên, các quốc gia xung quanh lo ngại rằng nếu sự trỗi dậy này dẫn đến “lũ lụt”, tác động sẽ rất lớn.
Do đó, Mỹ và Nhật đã đề xuất chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương nhằm đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc.
Khái niệm này lần đầu được đưa ra vào năm 2010 khi Hillary Clinton nhấn mạnh tầm quan trọng của khu vực này đối với thương mại toàn cầu. Ban đầu chỉ là khái niệm địa lý, nhưng sau đó dần mang tính chiến lược. Năm 2012, Thủ tướng Nhật Bản Abe đưa ra khái niệm “Kim cương an ninh dân chủ”, và từ đó chiến lược này ngày càng được phát triển.

Đài Loan nhìn nhận chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương từ góc nhìn “tha nhân”

Khu vực này trở thành trung tâm địa chính trị vì:

1. Tranh chấp tại Đông và Nam Trung Hoa Hải

2. Sự trỗi dậy của các quốc gia mới

3. Nhu cầu thiết lập nguyên tắc pháp lý quốc tế

Các nước xây dựng chiến lược dựa trên lợi ích quốc gia. Tuy nhiên, chiến lược của “người khác” đôi khi có lợi cho họ nhưng lại bất lợi cho “chúng ta”. Ví dụ: đề xuất phá hủy nhà máy bán dẫn của Đài Loan nếu xảy ra xung đột.

Đài Loan cần xây dựng chiến lược địa chính trị riêng

Đài Loan giống như một “điểm then chốt” trong khu vực, vừa chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sự trỗi dậy của Trung Quốc, vừa giữ vai trò quan trọng trong an ninh khu vực.
Do đó, Đài Loan không chỉ cần quan sát và tham gia vào sự thay đổi, mà còn phải điều chỉnh chiến lược của mình với các nước khác. Chỉ như vậy mới có thể thích ứng với biến động khu vực.
Càng trong bối cảnh địa chính trị Đông Á căng thẳng, nhu cầu xây dựng một chiến lược địa chính trị riêng của Đài Loan càng trở nên cấp thiết.