Liệu thế giới có quay lại mô hình phân công ngang (horizontal division)?

Vậy liệu có khả năng căng thẳng Mỹ – Trung bất ngờ được hóa giải, và ngành bán dẫn toàn cầu quay trở lại mô hình phân công ngang như trước đây hay không? Dĩ nhiên, đến một thời điểm nào đó, cả hai quốc gia này cũng sẽ phải điều chỉnh chiến lược.
Như đã từng đề cập ở đầu chương về việc tác giả bị đối xử như “người đến từ nước thù địch”, năm 1990 – giữa lúc căng thẳng thương mại Nhật – Mỹ về bán dẫn lên đến đỉnh điểm cho thấy người Mỹ thường phản ứng thái quá trước những gì họ xem là mối đe dọa, và Hiệp định Bán dẫn Nhật – Mỹ là minh chứng điển hình. Thế nhưng, khi hiệp định không được gia hạn vào năm 1996, thái độ của Mỹ đã thay đổi hoàn toàn. Đến cuối thập niên 1990, ngành bán dẫn Nhật thậm chí được Mỹ đón nhận như “người bạn tốt nhất”. Cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều hiểu rõ chi phí khổng lồ của việc đối đầu trực tiếp, nên trong thâm tâm, cả hai bên đều muốn tránh xung đột.

Hiện nay, tuy Mỹ dường như đang siết chặt kiểm soát xuất khẩu, nhưng nếu lắng nghe kỹ phát ngôn của các quan chức cấp cao, họ không nói “Trung Quốc xấu” hay “Trung Quốc cần bị kiểm soát”, mà chỉ nhấn mạnh “Đảng Cộng sản Trung Quốc” hay “Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc”. Ở cấp chính trị gia, đối thoại vẫn được duy trì; các nhân vật như Elon Musk hay Bill Gates vẫn đến thăm Trung Quốc và thúc đẩy giao lưu.

Trung Quốc lần đầu tiên ghi nhận dân số giảm vào năm 2022. Khoảng 30% GDP phụ thuộc vào bất động sản, nhưng dù đã nới lỏng chính sách tiền tệ, nền kinh tế vẫn không khởi sắc; bong bóng thậm chí đã vỡ. Tốc độ tăng trưởng GDP có lẽ sớm muộn cũng sẽ giảm xuống dưới 5%. Nếu không xảy ra biến cố ở Đài Loan, và đà suy giảm của Trung Quốc tiếp diễn, có khả năng Mỹ sẽ nới lỏng các biện pháp trừng phạt – giống như cách họ đã làm với Nhật Bản trước đây. Khi đó, làn sóng “toàn cầu hóa trở lại” có thể sẽ xuất hiện.

Theo dự đoán, trong vòng 10 năm tới, thế giới sẽ bước vào giai đoạn nới lỏng các quy định với Trung Quốc. Nhiệm kỳ của Chủ tịch Tập Cận Bình sẽ kết thúc vào năm 2028; chưa rõ ông có kéo dài hay không, nhưng rồi cũng sẽ đến lúc xuất hiện một thế hệ lãnh đạo mới – đó có thể là cột mốc thay đổi quan trọng. Còn ở Mỹ, dù là ông Biden hay ông Trump thắng cử, thì đến năm 2026, cả hai đều sẽ rơi vào tình trạng “vịt què” (lame duck), và cuộc bầu cử 2028 sẽ chứng kiến những gương mặt hoàn toàn mới của cả hai đảng. Nói cách khác, từ năm 2029 trở đi, một chu kỳ địa chính trị mới sẽ bắt đầu.

Tuy nhiên, ngay cả khi thế giới “toàn cầu hóa trở lại”, bối cảnh đó cũng sẽ hoàn toàn khác so với thời kỳ trước năm 2010. Các quốc gia hiện đã nâng cao năng lực tự chủ về cung ứng bán dẫn – và mức độ họ sẵn sàng “chia sẻ” lại chuỗi sản xuất sẽ còn là ẩn số. Ít nhất, nếu Nhật Bản không bắt kịp trình độ công nghệ ở tuyến đầu của ngành bán dẫn, thì dù thế giới thay đổi thế nào, chúng ta cũng sẽ không thể ứng phó được. Và “Rapidus” – dự án bán dẫn quốc gia hiện nay – chính là bước khởi đầu đầu tiên của Nhật Bản trên hành trình đó.