LỜI MỞ ĐẦU

Chain Power – nhân tố định hình trật tự thế giới mới

Chain Power là một dạng quốc lực mang ý nghĩa mới do địa chính trị tạo ra. Nó dựa trên sự kết nối giữa yếu tố địa lý, kinh tế và các giá trị phổ quát, cùng với quyền lực mà một quốc gia cụ thể có thể vận dụng (xem Biểu đồ 0-1).

Một đặc điểm nổi bật của Chain Power là tính không thể thay thế. Những yếu tố không thể bị thay thế trong không gian địa lý hoặc trong các ngành công nghiệp trụ cột của nền kinh tế toàn cầu sẽ tạo ra mối liên kết bền chặt. Trong xã hội quốc tế, khi sự hợp tác xung quanh các vấn đề trọng yếu càng sâu rộng, Chain Power của quốc gia đó càng mạnh.

Trên vũ đài quốc tế hiện nay, vấn đề quan trọng nhất chính là cạnh tranh và đối đầu Mỹ – Trung trong ba lĩnh vực: an ninh, công nghệ và giá trị.

Về an ninh, các vùng biển nơi đối đầu gay gắt nhất giữa hai nước là eo biển Đài Loan, biển Hoa Đông và biển Đông – nơi giao thoa giữa lục địa Á – Âu và Thái Bình Dương. Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, Hoa Kỳ kế thừa hệ thống phòng thủ chuỗi đảo kéo dài từ Đài Loan, Nhật Bản đến Philippines và Indonesia. Trong khi đó, Trung Quốc tìm cách phá vỡ vòng bao vây của Chuỗi đảo thứ nhất bằng cách mở rộng sức mạnh hải quân tại eo biển Miyako ở phía bắc Đài Loan và eo biển Bashi ở phía nam.

Về khoa học – công nghệ, để ngăn Trung Quốc tiếp cận các công nghệ then chốt, đặc biệt là công nghệ bán dẫn, Hoa Kỳ đã thiết lập liên minh bán dẫn với Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan, qua đó kiểm soát chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Ngược lại, Trung Quốc vừa nỗ lực củng cố những mắt xích dễ tổn thương trong chuỗi cung ứng, vừa tìm cách thu hút các doanh nghiệp bán dẫn Đài Loan nhằm xây dựng một chuỗi cung ứng bán dẫn độc lập.

Về giá trị, Hoa Kỳ thúc đẩy các giá trị dân chủ tự do, nhấn mạnh mối quan hệ tích cực giữa dân chủ và thịnh vượng kinh tế – yếu tố từng đóng vai trò quan trọng trong việc làm suy yếu chủ nghĩa cộng sản Liên Xô. Trong khi đó, Trung Quốc cho rằng mô hình dân chủ tự do không phù hợp với xã hội Trung Quốc, và khẳng định chế độ chuyên quyền cũng có thể tạo ra tăng trưởng và thịnh vượng.

Cả ba vấn đề cốt lõi trong đối đầu Mỹ – Trung đều gắn chặt với Đài Loan. Trong xu thế phát triển đan xen giữa địa lý, công nghệ và giá trị, Chain Power trở thành khái niệm then chốt để đánh giá sức mạnh của Đài Loan.

Trước hết, Đài Loan nằm ở trung tâm Chuỗi đảo thứ nhất, giữ vai trò cầu nối chiến lược giữa Đông Bắc Á và Đông Nam Á – đây là Chain Power thứ nhất.
Tiếp theo, các doanh nghiệp bán dẫn Đài Loan, đứng đầu là TSMC, giữ vị trí không thể thay thế trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến cục diện cạnh tranh công nghệ giữa các cường quốc – đây là Chain Power thứ hai.
Cuối cùng, Đài Loan đã xây dựng thành công mô hình dân chủ và thịnh vượng trong xã hội Hoa ngữ, hình thành mối quan hệ đối tác bền chặt với khối dân chủ tự do thông qua “chuỗi dân chủ” – đây là Chain Power thứ ba.

Có ý kiến đặt câu hỏi liệu “chuỗi cung ứng đỏ” do Trung Quốc dẫn dắt có thể được xem là một dạng Chain Power hay không. Trên thực tế, chuỗi cung ứng này cũng đang cố gắng tạo ra hiệu ứng liên động. Trung Quốc không chỉ thúc đẩy mạnh mẽ ngành công nghệ trong nước, mà còn tìm cách xây dựng chuỗi công nghiệp tự chủ để đối trọng với liên minh “Chip 4”, đồng thời tận dụng sáng kiến “Vành đai và Con đường” nhằm thiết lập mạng lưới liên kết chính trị – kinh tế cả trên bộ lẫn trên biển.

Tuy nhiên, chuỗi cung ứng đỏ vẫn gặp nhiều hạn chế trong việc liên kết địa lý, công nghệ, chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị. Rào cản tự nhiên như núi và biển, cùng với sự khác biệt về giá trị giữa các quốc gia tham gia “Vành đai và Con đường”, khiến mối liên kết này tiềm ẩn nguy cơ đổ vỡ cao và khó hình thành sức mạnh bền vững.

Từ đó có thể khẳng định, Chain Power là một dạng quốc lực coi trọng tính liên động. Bằng cách kết nối chặt chẽ vị trí địa lý, ngành công nghệ, chuỗi cung ứng và hệ giá trị, quốc gia có thể tạo ra hiệu ứng cộng hưởng và gia tăng Chain Power. Đồng thời, việc mở rộng các mối liên kết này với các quốc gia khác cũng là điều kiện cần thiết để Chain Power tiếp tục được củng cố và phát triển.

Chain Power có được quyết định bởi năng lực công nghệ hay không

Đầu thế kỷ XXI, nhà khoa học chính trị nổi tiếng Joseph Nye – cố vấn quan trọng của Đảng Dân chủ Hoa Kỳ – từng chỉ ra rằng dù chính quyền Bush đã triển khai lực lượng quân sự quy mô lớn tại Trung Đông, các mục tiêu chống khủng bố vẫn không đạt được, thậm chí còn vấp phải nhiều chỉ trích từ cộng đồng quốc tế. Năm 2004, ông đề xuất khái niệm soft power, cho rằng văn hóa và giá trị có thể phục vụ hiệu quả hơn cho việc bảo vệ và mở rộng lợi ích quốc gia.

Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, sự xuất hiện của soft power thực sự đã mở ra một cách tiếp cận mới về quốc lực. Hoa Kỳ thông qua các chương trình du học, văn hóa đại chúng và truyền thông chủ lưu đã lan tỏa sức mạnh mềm dựa trên nền tảng dân chủ ra toàn thế giới.    

Trong thời đại công nghệ, cạnh tranh khoa học – kỹ thuật lan rộng trên mọi lĩnh vực và chính sách công nghệ trở thành ưu tiên hàng đầu của các cường quốc. Bản chất của công nghệ vốn nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống con người, mang tính phổ quát và trung lập nhất định. Tuy nhiên, trong cạnh tranh Mỹ – Trung, tính trung lập này dần biến mất. Giữa công nghệ dân chủ và công nghệ độc đoán xuất hiện những ranh giới rõ ràng.

Cùng một công nghệ AI, có quốc gia sử dụng để giám sát xã hội nghiêm ngặt, trong khi quốc gia khác khai thác nhằm tạo ra lợi ích kinh tế. Cùng một con chip bán dẫn, có nơi dùng để chế tạo tên lửa đạn đạo đe dọa an ninh khu vực, có nơi lại dùng để sản xuất điện thoại hay thiết bị gia dụng thông minh nhằm nâng cao chất lượng sống. Ngày nay, công nghệ đã trở thành chìa khóa chi phối những biến động địa chính trị.

Năm 1624, trong thời kỳ hoàng kim của kỷ nguyên hàng hải, sự phát triển của thiên văn học và kỹ thuật hàng hải đã đưa Đài Loan lên vũ đài chính trị quốc tế. Khi đó, Hà Lan chiếm Đài Loan – nằm tại điểm giao thoa giữa Đông Bắc Á và Đông Nam Á – để làm trung tâm thương mại với phương Đông. Đến năm 2024, trong thời đại bán dẫn và công nghệ điện tử phát triển vượt bậc, tập đoàn thiết bị bán dẫn ASML của Hà Lan và TSMC của Đài Loan đang nắm giữ chuỗi cung ứng bán dẫn cao cấp toàn cầu.

Trong suốt 400 năm qua, tầm quan trọng của Đài Loan trước hết đến từ vị trí địa lý, sau đó là các tài nguyên chiến lược. Từ cuối thế kỷ XIX, long não – nguyên liệu sản xuất thuốc súng không khói – đã đưa Đài Loan trở thành tài nguyên chiến lược với thị phần toàn cầu từng vượt 70%. Sang thế kỷ XX, sự tiến bộ khoa học làm thay đổi vị thế này. Đến thập niên 1980, Đài Loan lại một lần nữa tận dụng sức mạnh công nghệ để tạo ra cuộc cách mạng trong ngành bán dẫn và đạt vị trí then chốt trong chuỗi cung ứng toàn cầu vào thập niên 2010.

Nếu long não một thế kỷ trước chỉ giới hạn trong lĩnh vực quân sự, thì bán dẫn ngày nay bao trùm mọi lĩnh vực và tác động trực tiếp đến cách con người sinh sống. Khi cạnh tranh quốc gia trở thành cạnh tranh về lối sống, thì năng lực khoa học – công nghệ chính là chìa khóa quyết định thắng bại. Đối với người dân hiện đại, cạnh tranh lối sống xoay quanh an toàn, ổn định và sự an tâm.

Đối với Đài Loan và các quốc gia xung quanh, thậm chí với các cường quốc trên thế giới, chuỗi đảo liên quan đến an ninh quốc gia và khu vực, chuỗi cung ứng bán dẫn gắn với ổn định kinh tế và đời sống, còn chuỗi dân chủ mang lại sự an tâm về giá trị phổ quát. Chain Power của Đài Loan vì thế trở thành yếu tố then chốt để phán đoán xu hướng địa chính trị tương lai và là kim chỉ nam để tìm ra ánh sáng trong đường hầm u tối của địa chính trị.

Ảnh hưởng của Chain Power và Đài Loan thời điểm bấy giờ

An ninh, công nghệ và dân chủ – ba yếu tố cốt lõi của Chain Power – vốn được xem là tương đối độc lập. Trong các lĩnh vực truyền thống của chính trị – kinh tế quốc tế, chúng thường được thảo luận riêng rẽ tại những diễn đàn chuyên biệt như Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, OECD hay Hội nghị Thượng đỉnh Dân chủ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, những biến động liên quan đến an ninh, công nghệ và dân chủ không còn có thể tách rời. Các hội nghị như G7, G20 hay BRICS đều đồng thời thảo luận ba yếu tố này. Tại Hội nghị G7 Hiroshima năm 2023, “Tầm nhìn Hiroshima” không chỉ phản đối việc dùng vũ lực thay đổi hiện trạng, mà còn nhấn mạnh an ninh kinh tế, hợp tác về năng lượng, chuỗi cung ứng và công nghệ vũ trụ, đồng thời đề cao bảo vệ nhân quyền và xóa đói giảm nghèo. Đặc biệt, văn kiện này nhấn mạnh việc phát triển AI đáng tin cậy dựa trên các giá trị dân chủ.

Trong bối cảnh đó, Chain Power của Đài Loan vừa là kết quả tất yếu của sự phát triển chính trị – kinh tế quốc tế, vừa là “cửa sổ” để quan sát các xu hướng toàn cầu. Vị trí chiến lược trên chuỗi đảo phản ánh tương quan lực lượng Mỹ – Trung; vai trò trong chuỗi cung ứng bán dẫn định hình an ninh công nghệ và kinh tế; mạng lưới dân chủ cho thấy con đường dẫn tới dân chủ và thịnh vượng tại Đông Á.

Đài Loan trong thời đại buộc phải lựa chọn

Những biến động quốc tế gần đây cho thấy địa chính trị không còn là vấn đề của riêng lãnh đạo quốc gia hay tướng lĩnh quân đội, mà ảnh hưởng trực tiếp đến mọi người dân. Xung đột tại Ukraine hay Trung Đông lập tức khiến giá năng lượng, lương thực và tài nguyên toàn cầu biến động mạnh, và người dân Đài Loan cũng không nằm ngoài tác động đó.

Trong bối cảnh này, việc hiểu rõ Chain Power của Đài Loan – bao gồm an ninh, công nghệ và dân chủ – trở nên đặc biệt quan trọng. Khi xem xét Chain Power của Đài Loan, cần đồng thời nắm vững ba góc nhìn: Chain Power về Đài Loan, Chain Power cùng Đài Loan, và Chain Power vì Đài Loan.

Đài Loan từng được xem là một trong những “kho thuốc súng” nguy hiểm nhất thế giới. Khi các điểm nóng toàn cầu lần lượt bùng phát, Đài Loan không còn có thể đứng ngoài. Giống như một người đi bộ đứng giữa ngã tư khi tín hiệu đèn thay đổi đột ngột, Đài Loan đang đứng trước những lựa chọn khó khăn. Trong thời đại biến động này, việc thấu hiểu sâu sắc địa chính trị Đông Á và Chain Power của Đài Loan cho thấy rõ rằng, Đài Loan đã bước vào một thời đại buộc phải lựa chọn.

【Hiểu về thế giới】

Bốn “kho thuốc súng” lớn của thế giới là gì?

Trong lĩnh vực chính trị quốc tế hiện nay, tồn tại bốn khu vực đã duy trì trạng thái căng thẳng trong thời gian dài, bao gồm ba bán đảo và một vùng biển (xem Biểu đồ 0-2). Đây là những khu vực bị nhiều thế lực dòm ngó, nơi xung đột giữa các chế độ chính trị, tôn giáo, cũng như cạnh tranh xoay quanh các nguồn tài nguyên chiến lược ngày càng gay gắt, khiến chúng trở thành những “kho thuốc súng” cực kỳ nguy hiểm của thế giới.

Kho thuốc súng thứ nhất là bán đảo Crimea bên bờ Biển Đen. Phía bắc bán đảo nối liền với Ukraine, trong khi đầu phía đông giáp với Nga. Vốn thuộc Ukraine, nhưng trong số hơn 2 triệu dân cư tại Crimea, phần lớn tự nhận là người Nga. Tháng 3 năm 2014, thông qua một cuộc trưng cầu dân ý, Crimea tuyên bố tách khỏi Ukraine và gia nhập Liên bang Nga. Tuy nhiên, việc Nga sáp nhập Crimea đã vấp phải sự phản đối và lên án mạnh mẽ từ các nước phương Tây, đồng thời gieo mầm cho xung đột vũ trang. Đến tháng 2 năm 2022, Nga phát động “chiến dịch quân sự đặc biệt” nhằm vào Ukraine, nhanh chóng leo thang thành chiến tranh toàn diện, khiến kho thuốc súng đầu tiên chính thức phát nổ.

Kho thuốc súng thứ hai là bán đảo Ả Rập, nằm tại điểm giao thoa giữa châu Âu và châu Á, giữ vai trò then chốt đối với sản lượng dầu mỏ toàn cầu. Trong quá khứ, khu vực này đã chứng kiến năm cuộc xung đột lớn do các mâu thuẫn tôn giáo, sắc tộc và tranh chấp chủ quyền. Từ thập niên 1990, dù Israel và các quốc gia Ả Rập từng tiến hành đàm phán hòa bình, xung đột Israel – Palestine vẫn không chấm dứt. Tháng 10 năm 2023, khi tổ chức vũ trang Hamas phát động cuộc tấn công quy mô lớn từ Dải Gaza vào Israel với tên gọi “Chiến dịch Lũ lụt Al-Aqsa”, Israel lập tức đáp trả bằng “Chiến dịch Gươm Sắt”, khiến kho thuốc súng thứ hai bùng nổ.

Kho thuốc súng thứ ba là bán đảo Triều Tiên, nằm tại điểm giao thoa giữa lục địa Á – Âu và Thái Bình Dương. Triều Tiên và Hàn Quốc cùng chung một dân tộc, nhưng khác biệt sâu sắc về chế độ chính trị và hệ giá trị. Triều Tiên tích cực phát triển tên lửa đạn đạo và vũ khí hạt nhân, trong khi Hàn Quốc hợp tác với Hoa Kỳ và Nhật Bản để áp đặt các biện pháp trừng phạt kinh tế và răn đe quân sự. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc như Nga, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên đang đối mặt với vòng xoáy đối đầu ngày càng leo thang giữa hai miền, khiến khu vực này rơi vào trạng thái căng thẳng, chỉ cần một va chạm nhỏ cũng có thể dẫn tới xung đột.

Kho thuốc súng thứ tư chính là Đài Loan. Hòn đảo này nằm ở trung tâm chuỗi đảo Đông Á, kết nối biển Hoa Đông và biển Đông, và bị ngăn cách với lục địa châu Á bởi eo biển Đài Loan. Trong lịch sử cạnh tranh giữa các quốc gia thuộc land power và sea power, Đài Loan luôn giữ vị trí địa lý có ý nghĩa chiến lược đặc biệt.

Đặc biệt kể từ năm 2018, dưới tác động của đối đầu Mỹ – Trung trong chính trị quốc tế, nhu cầu bán dẫn trong lĩnh vực kinh tế – công nghiệp, cùng nhận thức ngày càng gia tăng về mối đe dọa từ Trung Quốc trong tình hình khu vực, khả năng xảy ra “tình huống Đài Loan” (xung đột tại eo biển Đài Loan) đã tăng lên rõ rệt.