Chi tiêu cho điện toán đám mây không có dấu hiệu dừng lại

Như đã biết, trong cán cân vãng lai của Nhật Bản, cán cân dịch vụ đã ghi nhận thâm hụt liên tục trong nhiều thập kỷ. Đặc biệt trong những năm gần đây, việc phụ thuộc ngày càng lớn vào các dịch vụ điện toán đám mây (cloud) đã trở thành nguyên nhân chính khiến thâm hụt dịch vụ gia tăng. Trong thị trường nội địa Nhật, các công ty nước ngoài như Amazon Web Services (AWS) và Microsoft Azure nắm giữ ưu thế gần như tuyệt đối (xem Biểu đồ 1-12).

Khi các doanh nghiệp hoặc tổ chức nhà nước tại Nhật muốn sử dụng dịch vụ đám mây, họ gần như không có lựa chọn nào khác ngoài AWS hoặc Azure. Kết quả là, chi phí sử dụng dịch vụ đám mây nước ngoài đã làm gia tăng thâm hụt cán cân dịch vụ. Tính đến năm 2021, chi tiêu cho dịch vụ điện toán đám mây công cộng của cả khu vực nhà nước lẫn tư nhân đạt khoảng 2 nghìn tỷ yên. Nếu cộng thêm các khoản chi cho quảng cáo kỹ thuật số trên các công cụ tìm kiếm nước ngoài như Google, cùng với chi phí sử dụng các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT trong thời gian gần đây, có thể xem tổng hợp những khoản chi này như một “thâm hụt kỹ thuật số”. Nếu không có biện pháp can thiệp, thâm hụt kỹ thuật số của Nhật Bản sẽ tiếp tục mở rộng.

Theo dự báo, đến năm 2030, mức thâm hụt này có thể lên tới 8 nghìn tỷ yên — cao hơn cả giá trị nhập khẩu dầu thô năm 2021 (khoảng 6,9 nghìn tỷ yên) (theo Biểu đồ 1-13).

Để giải quyết tình trạng này, chỉ còn một hướng đi khả thi: Nhật Bản phải phát triển hạ tầng điện toán đám mây và AI tạo sinh trong nước, do các doanh nghiệp nội địa làm chủ. Điều này đòi hỏi một lượng lớn máy chủ, cùng với nguồn cung ổn định các linh kiện bán dẫn. Nói cách khác, cần thiết lập chuỗi cung ứng bán dẫn quốc nội. Khi luận điểm này được đưa ra, ý thức về vấn đề “thâm hụt kỹ thuật số” bắt đầu lan tỏa, thu hút sự chú ý của cả khu vực công và tư. Có thể nói, người Nhật rất nhạy cảm với các khái niệm như “thâm hụt” hay “thặng dư”, nên cách diễn đạt này đã góp phần thúc đẩy nhận thức xã hội.

Một bước ngoặt quan trọng đến vào năm 2020, tại một hội nghị tập hợp các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng bán dẫn. Tại đây, ông Tetsurō Higashi (nguyên Chủ tịch Tokyo Electron), ông Atsuyoshi Koike (nguyên Chủ tịch Trescenti Technologies) và nghị sĩ Akira Amari (Đảng Dân chủ Tự do) đã đồng loạt phát biểu rằng “bán dẫn là ngành công nghiệp cốt lõi mang tầm chiến lược quốc gia”. Từ thời điểm đó, làn sóng phục hưng ngành bán dẫn Nhật Bản chính thức khởi động. Nếu bản khuyến nghị của Hiệp hội Kinh tế Dōyūkai đã góp phần dù nhỏ vào quá trình này, đó là một kết quả đầy ý nghĩa. Tiếp theo, chuỗi các biến cố toàn cầu khiến bán dẫn trở thành chủ đề trọng yếu: khủng hoảng thiếu chip do đại dịch COVID-19 khiến kinh tế Nhật hỗn loạn — Toyota phải tạm ngừng sản xuất, còn hàng loạt sản phẩm như điều hòa, hệ thống dẫn đường, đàn piano điện tử, thiết bị y tế đều đình trệ.

Bên cạnh đó, căng thẳng tại eo biển Đài Loan leo thang, khiến vấn đề tự chủ công nghệ (国産化) được đưa ra thảo luận nghiêm túc hơn bao giờ hết. Các mô hình mô phỏng cho thấy, nếu nguồn cung bán dẫn bị gián đoạn, một phần ba ngành chế tạo của Nhật sẽ phải ngừng hoạt động. Thiệt hại kinh tế được dự đoán vượt xa tác động của COVID-19, có thể khiến GDP giảm hơn 10%, tương đương khoảng 60 nghìn tỷ yên — một con số khổng lồ.