Con đường ASML: Ý tưởng tốt, kế hoạch tồi

Ánh đèn nhấp nháy rực sáng khắp Đại lộ Pennsylvania. Giữa sáu chiếc mô-tô cảnh sát, tám chiếc xe đen, một xe cứu thương và một xe buýt chở đầy sĩ quan vũ trang, Tổng thống thứ 46 của Hoa Kỳ – Joe Biden – đang tập trung suy nghĩ. Lúc này là 8 giờ 30 tối, ngày 7 tháng 2 năm 2023, và đoàn xe được bảo vệ nghiêm ngặt đang hộ tống ông tới Tòa nhà Quốc hội (Capitol) để đọc Thông điệp Liên bang. Một luồng gió lạnh thổi qua khi đoàn xe dừng lại. Đã đến giờ.

Điều khiến mọi người bất ngờ là Biden bắt đầu nói ngay về tình trạng thiếu hụt chip đã làm tê liệt nền kinh tế Mỹ trong thời kỳ đại dịch. “Xe hơi tăng giá, tủ lạnh và điện thoại tăng giá,” ông nhấn mạnh, hai ngón trỏ gõ đều trên tờ giấy trước mặt. Thông điệp ngầm rất rõ ràng: đừng động vào xe hơi, tủ lạnh của người Mỹ – và đặc biệt là đừng chạm vào iPhone của chúng ta.

“Điều đó không bao giờ được phép lặp lại. Chúng ta là người phát minh ra con chip. Trong nhiều thập kỷ qua, chúng ta đã đánh mất lợi thế của mình. Trước đây, chúng ta sản xuất 40% số chip toàn cầu, giờ chỉ còn 10%. Chúng ta sẽ đảm bảo chuỗi cung ứng được khởi động lại ngay tại Mỹ.”
Ông ngẩng lên, nhấn mạnh: “Chuỗi cung ứng bắt đầu ở nước Mỹ.”

Tại Đại sứ quán Hà Lan ở Washington, các nhà phân tích theo dõi bài phát biểu với sự chú ý đặc biệt. Khi nước Mỹ đang náo loạn vì vụ khinh khí cầu do thám Trung Quốc bị bắn hạ trên lãnh thổ, Biden lại chọn bắt đầu bằng ngành công nghiệp chip Mỹ.
Với La Hay (The Hague) đang nóng lòng chờ bản báo cáo ngay trong đêm, họ ghi chú lại: 10 phút 15 giây – đó là thời gian tính từ khi bài phát biểu bắt đầu cho đến khi Tổng thống nói đến ngành chip. Nói cách khác, vấn đề này vừa được nâng lên thành ưu tiên hàng đầu quốc gia.

Tràng pháo tay đứng dậy từ cả Đảng Dân chủ lẫn Cộng hòa kéo dài chính xác 13,5 giây. Biden hiểu rõ lịch sử: Mỹ chính là cái nôi của công nghệ này. Transistor được phát minh tại Bell Labs vào năm 1947, và đến cuối thập niên 1950, Jack Kilby và Robert Noyce đã hàn nên các mạch tích hợp (integrated circuits) tiên phong đầu tiên. Đó là thời kỳ hoàng kim của ngành công nghiệp chip Hoa Kỳ – dựa hoàn toàn vào công nghệ quang khắc “made in America.” Nhưng vinh quang đó không kéo dài. Với sự hỗ trợ của một công ty đặc biệt – công ty sau này thống trị thị trường quang khắc – các đối thủ ở phương Đông nhanh chóng đuổi kịp Thung lũng Silicon. Công ty đó chính là ASML.

Hay như cách người ta gọi trong hành lang của Quốc hội Mỹ (Capitol Hill): “Công ty đó.”

Thế nhưng 40 năm trước, “công ty đó” vẫn chưa tồn tại. Những gì hiện hữu khi ấy chỉ là một ý tưởng hay, nhưng triển vọng vô cùng ảm đạm.