Năm 2040 – thời đại của thịnh vượng hay vượt khỏi tầm kiểm soát?

Tại bãi biển Katsurahama thuộc thành phố Kochi, có một bức tượng đồng khổng lồ cao 1,4 mét của Sakamoto Ryoma. Trong hình dáng khoác kimono, tay phải đặt trong ngực áo, ông đứng nhìn ra những con sóng lớn của Thái Bình Dương và suy ngẫm về bước đi tiếp theo của Nhật Bản. Vào thời điểm đó, đất nước này đang đối mặt với xung đột nội bộ giữa chủ trương “mở cửa” và “bế quan tỏa cảng”, đồng thời chịu áp lực từ các cường quốc phương Tây.

Giữa bóng tối ấy, Sakamoto Ryoma đã nhìn thấy ánh sáng ở phía cuối con đường, kêu gọi “tái thiết” Nhật Bản để chào đón một bình minh mới. Dựa trên những suy ngẫm về lịch sử, hiện trạng và con đường tương lai của đất nước, ông đã đề xuất “Tám chính sách trên thuyền” (船中八策) nổi tiếng—được xem là điểm khởi đầu cho cuộc Minh Trị Duy Tân.

Ngày nay, thế giới đang dần bước vào một “đường hầm đen” của địa chính trị. Đối với các quốc gia Đông Á, Đài Loan vừa là điểm trung tâm địa chính trị, vừa là điểm nóng tiềm tàng của xung đột. Trung Quốc coi Đài Loan là điểm kết thúc của tiến trình thống nhất dân tộc và là điểm khởi đầu của chiến lược biển, từ đó tạo ra mối đe dọa trực tiếp đối với các quốc gia Đông Á và khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, Đài Loan không chỉ là trung tâm địa lý của Đông Á mà còn là điểm giao thoa giữa các giá trị dân chủ biển và chuỗi cung ứng ngành bán dẫn. Dựa trên “chain power” và lấy lợi ích quốc gia làm xuất phát điểm, tư duy địa chính trị của Đài Loan chính là ánh sáng có thể soi rọi “đường hầm đen” hiện nay.

Vị thế đặc biệt của Đài Loan trong làn sóng “chống Trung Quốc” toàn cầu

Theo quan điểm của truyền thông phương Tây, Đài Loan là một “công cụ chiến lược” quan trọng để châu Âu và Mỹ đối trọng với Trung Quốc. Năm 2023, tờ Financial Times của Anh nhận định rằng sự tồn tại của Đài Loan có ảnh hưởng trực tiếp đến tự do chính trị, phát triển kinh tế và cân bằng quyền lực toàn cầu—ba giá trị cốt lõi đều gắn chặt với vấn đề Trung Quốc.

Việc Đài Loan có xảy ra khủng hoảng hay không sẽ quyết định liệu năm 2040 là thời đại thịnh vượng hay thời đại vượt khỏi tầm kiểm soát.

Nếu Trung Quốc tìm cách thiết lập một trật tự mới, nhiều khả năng nước này sẽ tìm cách kiểm soát Đài Loan trước, từ đó giành quyền chủ động về địa chính trị và địa kinh tế. Khi nhu cầu tài nguyên tăng cao, Trung Quốc có xu hướng sử dụng sức mạnh cứng để đảm bảo nguồn cung, làm gia tăng nguy cơ xung đột quân sự với các cường quốc khác.

Ngược lại, nếu ưu tiên phát triển, Trung Quốc có thể lựa chọn cách tiếp cận hòa bình đối với vấn đề Đài Loan, đồng thời tập trung giải quyết các vấn đề môi trường và xã hội, củng cố niềm tin xã hội và duy trì tính chính danh của chính quyền. Với mô hình phát triển riêng, Trung Quốc vẫn duy trì mối liên kết chặt chẽ với kinh tế toàn cầu thông qua hạ tầng và viện trợ đối ngoại, qua đó có thể đóng góp vào việc giải quyết bất bình đẳng toàn cầu và thúc đẩy thịnh vượng chung.

Bốn chiến lược địa lý của “Đài Loan”

Trong trật tự khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và Đông Á, Đài Loan không thể tách rời khỏi vấn đề Trung Quốc. Trước bối cảnh quốc tế phức tạp và biến động nhanh chóng, câu hỏi đặt ra là Đài Loan cần nhận thức đúng giá trị địa chính trị của mình như thế nào và có thể mang lại “ánh sáng” gì cho bức tranh khu vực.

Chiến lược thứ nhất là chủ động phát biểu và truyền tải quan điểm chiến lược của mình thông qua các nền tảng truyền thông quốc tế. Quan điểm này không nên chỉ được định nghĩa bởi các bên ngoài như “tàu sân bay không thể chìm”, “căn cứ hậu cần tàu ngầm” hay “vùng đệm Mỹ–Trung”, mà phải xuất phát từ lợi ích của chính Đài Loan, nhấn mạnh vào “chain power” và vai trò thực chất của mình. Đồng thời, cần tham gia vào việc định hình dư luận quốc tế bằng các phân tích khách quan, phản ánh lợi ích của tất cả các bên liên quan.

Chiến lược thứ hai là duy trì năng lực phòng thủ có tính răn đe hiệu quả trong cân bằng quyền lực khu vực. Điều này đòi hỏi sự ổn định chính trị và kinh tế trong nước, ý chí bảo vệ quốc gia của người dân, cùng với việc tăng cường lực lượng dự bị. Ngoài ra, cần đẩy mạnh hiện đại hóa vũ khí, tự chủ nghiên cứu quốc phòng, cũng như tăng cường hợp tác an ninh quốc tế.

Chiến lược thứ ba là nâng cao năng lực cạnh tranh trong kinh tế và chuỗi cung ứng, từ đó tham gia sâu hơn vào các cơ chế kinh tế và thương mại khu vực. Là nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu và thương mại quốc tế, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ, Đài Loan có thể vừa thúc đẩy phát triển nội tại, vừa tạo ra mạng lưới liên kết ổn định với các quốc gia khác. Điều này giúp tăng cường quan hệ kinh tế giữa các cường quốc như Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản, qua đó góp phần duy trì hòa bình và ổn định khu vực.

Chiến lược thứ tư là củng cố nền dân chủ và thông qua giao lưu hai bờ eo biển để dần chuyển hóa thành những giá trị và niềm tin chung. Dù Trung Quốc coi các giá trị dân chủ tự do là mối đe dọa, Đài Loan vẫn có thể, trên cơ sở giữ vững chủ quyền và tính tự chủ, thúc đẩy đối thoại văn hóa và giáo dục, từng bước biến sự đối kháng thành một dạng thách thức mang tính xây dựng.

Trong lịch sử, nhiều cuộc chiến lớn tại Đông Á như các cuộc tấn công Đài Loan của Trịnh Thành Công, trận Bành Hồ, Chiến tranh Thanh–Nhật hay Chiến tranh Thái Bình Dương đều xoay quanh quyền kiểm soát Đài Loan. Ngày nay, rủi ro xung đột tại đây đang dần hiện rõ, và khu vực này được xem là một trong những “thùng thuốc súng” của thế giới.

Tiểu thuyết Chúa tể những chiếc nhẫn kể về một chiếc nhẫn có thể mang lại quyền lực tối thượng nhưng cũng dẫn đến sự hủy diệt của người sở hữu. Hình tượng này phản ánh một chân lý: sức hấp dẫn của quyền lực không chỉ tồn tại trong thế giới hư cấu mà còn hiện hữu trong thực tế.

Trong thế giới hiện thực, “chiếc nhẫn” chính là những vị trí địa chiến lược có khả năng gia tăng sức mạnh quốc gia. Các cường quốc luôn khao khát sở hữu những “chiếc nhẫn địa lý” này, khiến chúng trở thành điểm nóng xung đột.

Đài Loan chính là một “chiếc nhẫn địa lý” như vậy tại Đông Á—một khu vực mà các cường quốc luôn cạnh tranh. Tuy nhiên, giống như trong câu chuyện, chỉ những chủ thể biết kiềm chế trước cám dỗ quyền lực mới có thể tránh được bi kịch.

Nói cách khác, do các cường quốc khó có thể tự kiềm chế trước sức hấp dẫn của “chiếc nhẫn địa lý”, chìa khóa để loại bỏ rủi ro chiến tranh không nằm trong tay họ, mà nằm trong tay chính người dân Đài Loan. Những con người yêu chuộng hòa bình và thân thiện ấy có khả năng giữ được sự tỉnh táo trước sức hút của quyền lực.

Trong tương lai, các thảo luận xoay quanh “chiến lược địa lý của Đài Loan” sẽ tiếp tục xuất hiện trên nhiều lĩnh vực. Là trung tâm của các biến động, Đài Loan cần liên tục theo dõi tình hình, duy trì “chain power” và thích ứng với những thay đổi của địa chính trị và địa kinh tế toàn cầu.

KẾT LUẬN

Địa chính trị đối với người Đài Loan

Năm 2001, khi theo học chương trình tiến sĩ tại Khoa Kinh tế, Đại học Kyoto, đã có thời gian tác giả phân vân về hướng nghiên cứu. Sau quá trình tìm hiểu, tác giả lựa chọn đề tài “Quyền lực quốc gia và hệ thống tiền tệ”, phân tích cách một quốc gia sử dụng hệ thống tiền tệ để thực thi quyền lực trong và ngoài nước, và hoàn thành học vị tiến sĩ vào năm 2006.

Từ đó, mối quan tâm chuyển sang lĩnh vực an ninh kinh tế. Năm 2016, tác giả xuất bản công trình nghiên cứu về an ninh quốc gia Nhật Bản từ góc độ kinh tế, tập trung vào các vấn đề như thương mại quốc tế, công nghệ và năng lượng. Đây được xem là một trong những nghiên cứu đầu tiên phân tích quan hệ Nhật–Đài từ góc nhìn an ninh kinh tế. Sáu năm sau, Nhật Bản chính thức ban hành luật thúc đẩy an ninh kinh tế, đưa lĩnh vực này trở thành chiến lược quốc gia.

Thông qua các nghiên cứu này, điều quan trọng không phải là tính tiên phong, mà là nhận thức rằng kinh tế chính là yếu tố cốt lõi quyết định an ninh. Điều này đúng với Nhật Bản và cũng đúng với Đài Loan.

Xét đến sự tương đồng trong môi trường an ninh khu vực và các mối đe dọa chung, việc tăng cường hợp tác giữa Đài Loan và Nhật Bản, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và chuỗi cung ứng, là hết sức cần thiết. Từ sau thương vụ Foxconn mua lại Sharp năm 2016, đến việc TSMC đầu tư xây dựng nhà máy tại Kumamoto năm 2021, quan hệ hai bên đã bước sang một giai đoạn mới.

Trong quá trình hình thành cuốn sách này, ban đầu định hướng là “địa chính trị dành cho người Đài Loan”. Tuy nhiên, qua quá trình nghiên cứu, các chủ đề như an ninh kinh tế, chuỗi cung ứng công nghệ và an ninh khu vực dần hội tụ vào một khái niệm trung tâm: “chain power”.

Lấy cảm hứng từ câu mở đầu nổi tiếng trong tiểu thuyết Hai thành phố của Charles Dickens—“Đó là thời đại tốt đẹp nhất, cũng là thời đại tồi tệ nhất”—tác giả dùng để khái quát bối cảnh hiện tại của thế giới:

Đối với Đài Loan, hiện tại vừa là thời đại tốt nhất, vừa là thời đại tồi tệ nhất.

Với “chain power”, Đài Loan có khả năng lựa chọn và kiến tạo một tương lai tốt đẹp hơn cho chính mình và cho thế giới.